متفقین و رضاخان؛ علل اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ (۵ و آخر)

قسمت پنجم و آخر                                            از: لاله شناسی‌‌آذری

رضاشاه پس از استعفا اجازه نیافت که در ایران بماند و همراه با گروهی از اعضای خانواده‌اش ایران را ترک گفت. در آغاز با یک کشتی جنگی انگلیسی به جزیره موریس اعزام گردید و سپس در آوریل ۱۹۴۲/ فروردین ۱۳۲۱ به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی انتقال یافت(۱) و سرانجام در ژوئیه ۱۹۴۴/ مرداد ۱۳۲۳ در همانجا درگذشت.(۲)
پس از استعفای رضاشاه، انگلستان تا مدتی با انتخاب ولیعهد به مقام پادشاهی ایران مخالفت می‌نمود؛ چرا که به‌زعم آنها او در تبلیغات ضدمتفقین دست داشت و اصولا فاقد شخصیت بود.(۳) اما نهایتا دولت بریتانیا با اکراه و به منظور اجتناب از بروز هرگونه اغتشاش و بحران حکومتی، با پادشاهی محمدرضا مشروط بر حسن رفتار شاه جدید موافقت نمود.(۴)
بدین‌ترتیب محمدرضاشاه در تاریخ بیست‌وششم شهریور ۱۳۲۰ سوگند وفاداری به اصول مشروطیت را در مجلس شورای ملی به‌جای آورد.(۵) نیروهای متفقین نیز در همان روز وارد تهران شدند و ضمن اشغال کلیه تاسیسات نظامی و راه‌آهن، بلافاصله مقدمات انتقال اسلحه و مهمات را از طریق راه‌آهن سراسری به شوروی فراهم نمودند.(۶)
شاه جدید چون بر تخت نشست، برای جلب اعتماد متفقین، صریحا اظهار داشت که تمام کوشش خود را برای همکاری با متفقین به‌کار خواهد بست.(۷) به‌همین‌جهت بود که انگلستان و شوروی نیز پیشنهاد نمودند ایران یک پیمان اتحاد سه‌جانبه با روسیه و انگلستان منعقد نماید(۸) تا اشغال این کشور به صورت اقامت دوستانه قوای متفقین در دوران جنگ درآید.(۹)
شاه تقریبا در این زمان بدون قدرت و اختیارات سیاسی سلطنت می‌نمود. ماموران سیاسی و نظامی انگلیس و شوروی عملا در همه کارها دخالت و نظارت می‌کردند. روس‌ها و انگلیسی‌ها در همان مناطق نفوذی که در قرارداد کهنه ۱۹۰۷ برای خود تعیین نموده بودند، فرمان می‌راندند. ایران ظاهرا یک کشور متفق شناخته شده بود اما عملا یک کشور اشغال‌شده به‌شمار می‌آمد.(۱۰)
شاه جوان که نه به روس ها اعتماد داشت و نه به انگلیسی‌ها، نیازمند یک نیروی سوم مقتدر بود که از منافع ایران حمایت نماید. به عقیده وی آلمان نازی دیگر نمی‌توانست این نقش را ایفا نماید. در چنین شرایطی شاه برای پشتیبانی به آمریکا می‌نگریست(۱۱) و آمریکا نیز با درک موقعیت، به‌خوبی درصدد استفاده از این فرصت برآمد و توانست موقعیتی ممتاز در ایران به‌دست آورد. شاه همچنین ضمن تلگراف به روزولت، درخصوص انعقاد پیمان اتحاد سه‌جانبه میان ایران، شوروی و انگلیس بر مبنای اصول منشور آتلانتیک، خواهان مشارکت امریکا در پیمان سه‌جانبه گردید اما روزولت این تقاضا را نپذیرفت.(۱۲)
به‌هرحال بر طبق پیمان فوق‌الذکر، کشورهای شوروی و انگلیس متعهد می‌گردیدند تمامیت ارضی و استقلال ایران را محترم شمارند و دفاع ایران را در مقابل حملات کشور آلمان برعهده گیرند و پس از خاتمه جنگ، در مدتی که بیش از شش ماه نباشد، کلیه قوای خود را از ایران خارج نمایند و در مقابل، دو دولت مذکور حق استفاده از کلیه امکانات- اعم از راه‌آهن، جاده و فرودگاه- را داشته باشند.(۱۲) در چنین شرایطی، دولت ایران به‌ویژه با توجه به غلبه متفقین در جنگ و عواقب احتمالی آن، بهتر دید به‌طورکامل در صف متفقین قرار گیرد. بنابراین در تاریخ هشتم سپتامبر ۱۹۴۳/ شانزدهم شهریور ۱۳۲۲ به‌منظور پیوستن به اعلامیه ملل متحد به آلمان اعلان جنگ داد. آخرین اقدام ایران به نفع متفقین اعلان جنگ به ژاپن بود که در بیست‌وهشتم فوریه ۱۹۴۵/ نهم اسفند ۱۳۲۳ صورت پذیرفت.(۱۴)
بدین‌ترتیب دولت ایران که خاکش از سوی متفقین مورد تجاوز و تعدی قرار گرفته بود، به دلیل ناتوانی در مقابله با قوای انگلیس و شوروی و دفاع از خود، به‌ناچار به صف متفقین پیوست و با پذیرش شرایط دول مذکور و انجام اقداماتی چند در جهت جلب موافقت آنان را در دستور کار خود قرار داد و در سال‌های بعد نیز تاحدود زیادی تحت نفوذ دول متفق قرار گرفت.
پی‌نوشت‌ها:————–
۱ – عبدالحسین زرین‌کوب، روزگاران (از صفویه تا عصر حاضر)، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۵۷، ج ۳، صص ۲۴۸-۲۴۷
۲ – فرهاد رستمی، پهلوی‌ها (خاندان پهلوی به روایت اسناد)، ج ۱، تهران، انتشارات موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، بنیاد مستضعفان، ۱۳۷۸، ص ۶۴
۳ – یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ترجمه: کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیرشانه‌چی، تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۷، ص ۱۴۹
۴ – وزارت خارجه به بولارد، مورخ سپتامبر ۱۹۴۱
۵ – گزارشی از مراسم سوگند وفاداری محمدرضاشاه در مجلس شورای ملی، مورخ ۲۶/۶/۱۳۲۰، اطلاعات، مورخ ۲۶/۶/۱۳۲۰، سال شانزدهم، شماره ۴۶۵۲، ص ۱
۶ – عبدالرضا هوشنگ‌مهدوی، همان، ص ۷۷
۷ – سر ریدر بولارد، همان، ص ۶۱
۸ – یرواند آبراهامیان، همان، ص ۱۵۹
۹ – عبدالحسین زرین‌کوب، همان، ج ۳، ص ۲۵۱
۱۰ – باری روبین، جنگ قدرت‌ها در ایران، ترجمه: محمود مشرقی، بی‌جا، انتشارات آشتیانی، ۱۳۶۳، ص ۲۴
۱۱ – ریچارد استوارت، همان، ص ۳۵۷
۱۲ – تلگراف محمدرضاشاه به روزولت رئیس‌جمهور امریکا، مورخ فوریه ۱۹۴۱، سند شماره آ. و: پ: ۵/ آ. و: ۷-۳۲، مورخ بهمن‌ماه ۱۳۲۰، دفتر اسناد ریاست ‌جمهوری.
۱۳ – ال. پی. الول ساتن، همان، ص ۵۵۸ به بعد.
۱۴ – اعلان جنگ ایران به ژاپن، مورخ ۲۸ فوریه ۱۹۴۵، سند شماره ۳۰۶۸۰، مورخ اسفندماه ۱۳۲۳، آرشیو اسناد وزارت امورخارجه ایران

همچنین ببینید

اردبیل خاستگاه اندیشۀ شکل‌گیری نخستین دولت شیعی در جهان (۴)

قسمت چهارم                  کار تحقیقی از: سیدمسعود پیمان …