اردبیل خاستگاه اندیشۀ شکل‌گیری نخستین دولت شیعی در جهان (۲)

قسمت دوم                  کار تحقیقی از: سیدمسعود پیمان * و  یلدا رنجبر خراسانی**

در آن سال‌ها عمده مراکز شیعه در مرکز و شمال شرق ایران مستقر بود، اما شاه اسماعیل صفوی، تبریز پایتخت حکومت سنی مذهب آق‌قویونلوها را برای اعلام رسمیت مذهب تشیع انتخاب کرد، آیا این اقدام بی‌سابقه، بدون زمینه‌های متعدد فکری و اجتماعی بوده و فقط به ضرب زور و خشونت انجام گرفته است.؟! (اکلمه الاخبار تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری- عبدی سبک شیرازی – با مقدمه عبدالحسین نوایی – تهران – نشر نی – صفحه ۳۹)
آیا همراهی دیوان سالاری ایرانی چون امیر زکریا کججی تبریز و یا استقبال سادات و اکابر تبریز از شاه اسماعیل صفوی در این اقدام بی‌تاثیر بوده است؟. (احسن التواریخ – حسن بیک روملو – چاپ افست – صفحه ۶۰)
نویسندگان دلایل و مدارک زیادی برای پاسخ به این سوال‌ها بیان کرده‌اند که در اغلب آنها اغراض و اغماض نویسندگان دخالت داشته است اما به تازگی کتابی ارزشمند و مهم به نام «سفینه تبریز» منتشر شده است که در حدود دو قرن پیش از تشکیل دولت صفوی به قلم یکی از نویسندگان پرکار و توانمند تبریز، ابوالمجد محمد بن مسعود تبریزی نوشته شده است، انتشار این کتاب تغییر و تحول زیادی در بررسی علل فکری و فرهنگی نهضت صفویان به وجود آورده است و از آنجا که این میراث ارجمند اطلاعات با ارزشی دارد می‌تواند یکی از مهمترین منابع برای آشنایی و بررسی در این حیطه باشد.
این کتاب از این لحاظ که زمینه‌های گرایش عمومی آذربایجانی‌ها به تشیع را بیان می‌کند منبع مهمی به شمار می‌رود.
مولف با این که خود مذهب شافعی دارد اما در مباحث مختلف از آموزه‌ها و تعلق خاطر به اهل‌بیت(ع) را در عصر خود در جامعه فرهنگی تبریز در بین علما و دانشمندان به تصویر می‌کشد.
در واقع اعلام رسمیت مذهب شیعه در مسجد جامع تبریز با دوراندیشی شاه جوان همراه بود. هر چند نمی‌توان خشونت شاه اسماعیل و قزلباشان را در گسترش مذهب تشیع کاملا نفی کرد اما آنچه که از منابع مهم بدست می‌آید نشان دهنده این است که در اجرای این کار بزرگ اعمال خشونت تا حدودی می‌توانست موثر باشد اما مسئله مهم گرایش عمومی ایرانیان و به ویژه بزرگان و سادات تبریز به شیعه به حدی بود که آنها خود همسو با شاه اسماعیل به استقبال او رفتند.
بنابراین شاه اسماعیل تبریز را به لحاظ وجود بستر مستعد و همواری که در طی سال‌ها به وجود آمده بود انتخاب کرد و اگر مردم تبریز با بی‌رحمی‌های قزلباشان به زور تشیع را پذیرفته بودند در زمان تصرف تبریز به دست سلطان سلیم عثمانی می‌توانستند از مذهب اجباری خود رویگردان شوند که این کار انجام نگرفت و مردم تبریز و ایرانیان همچنان در صف موافقان شاه اسماعیل قرار گرفتند.
اردبیل؛ سرچشمه معنوی ایران
سرچشمه معنوی ایران بلکه خاورمیانه در قرون هشتم تا دهم در منطقه اردبیل جریان داشته است و از آن تاریخ به بعد تا امروز که ما در کشوری مستقل و متحد به نام ایران اسلامی شیعه زندگی می‌کنیم استقلال و هویت دینی خود را مدیون اندیشمندان و رجال برجسته خاندان بزرگ شیخ صفی‌الدین در اردبیل می‌دانیم.
اردبیل از شهرهای بسیار کهن ایران است که قدمتی ۵۰۰۰ ساله دارد و از دیرباز تاریخ هماره از مکان‌های مهم به شمار می‌رفت.
در دوران باستان که ایران به چهار ولایت تقسیم شده بود. اردبیل به عنوان مرکز ولایت باختر شامل آذربایجان، همدان و ساوه به شمار می‌رفت.
اردبیل در زمان حکومت بنی‌امیه و بنی‌عباس مرکز حکومت آذربایجان بود و قیام بابک خرمدین نیز به مرکزیت این سامان به وقوع پیوست.
در دوران تیموریان و بعدها اوج آن در زمان صفویان این شهر به علت نزدیکی به قفقاز و گرجستان و ارمنستان جایگاه ویژه‌ای داشت بطوری که در زمان جنگ‌های ایران و روس در عهد قاجار، اردبیل مرکز استقرار نیروهای ستاد عملیات سپاه ایران در برابر طوایف شمال بود. با آن که مذهب شایع در اردبیل آیین شافعی بود با این همه اغلب مردمان اردبیل به خاندان اهل‌بیت ارادت زیادی می‌ورزیدند.
در همان دوره‌های اولیه اسلام رجال و دانشمندان با فضیلت اردبیل نه تنها در محدوده آذربایجان علم و دانش را نشر داده‌اند بلکه برخی از آنها مانند ابوجعفر بن محمد اردبیلی از حافظان به نام قرآن بوده‌اند.
اردبیل هماره از مراکز مهم تربیت و تعلیم علوم قدیمه بوده است و مخصوصا از دوره شیخ صفی‌الدین و فرزندانش رونق بسیار داشته است.
در خاورمیانه که مهد پیدایش و پرورش ادیان الهی است. اردبیل از جمله مناطق با اهمیت جهان است که رجال و شخصیت‌های بزرگی در آن ظهور کرده است که با اقتدار خود در طول تاریخ ۱۴ قرن ایران پس از اسلام با تشکیل حکومت شیعه روند حاکمیت ایران تا به امروز را تغییر داده و بی‌شک هویت امروزی ایران مدیون آنها است.
گسترش تشیع در آناتولی و فراسوی مرزهای ایران
اگر چه سرچشمه اولین اندیشه شکل‌گیری دولت شیعی در اردبیل جریان افتاد اما اندیشه ‌و آرمان‌های رجال بزرگ نهضت صفوی بر پایی یک نهضت فراملی به معنای قومی و ناسیونالیست‌های امروز نبود. بلکه در پی برقراری یک نهضت فراملی حتی در آنسوی مرزهای ایران بودند.
صفویان به دنبال این نبودند که تنها ایران را به زیر بیرق اهل‌بیت (علیهم السلام) ببرند، بلکه آنها به دنبال استقرار آیین اهل‌بیت در سراسر جهان اسلام بودند.
همزمان با ظهور صفویه در آذربایجان، سلسله تکباشی که شیعه اثنی‌عشری بودند در آسیای صغیر در حال قدرت گرفتن بود.
از سویی در زمان خلافت ۵۹ ساله شیخ صدرالدین با تلاش‌های پیگیر او در اندک زمانی تشیع در اندرون قشرهای مردم در شبه جزیره آناتولی وارد شد و تبلیغات بسیار سازمان یافته و پیگیر رهبران متاخر سلسله صفویه اردبیل نیز به جریان رو به رشد تشیع کمک کرد.
ادامه دارد

همچنین ببینید

حکومت مخوف حزب بعث عراق از کودتا تا سقوط (۳)

       قسمت سوم                      …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.