اردبیل خاستگاه اندیشۀ شکل‌گیری نخستین دولت شیعی در جهان (۳)

قسمت سوم                  کار تحقیقی از: سیدمسعود پیمان * و  یلدا رنجبر خراسانی**

این تبلیغات شیعى اول بار از راه گرویدن به تصوف شروع شد و در نیمه دوم قرن پانزدهم میلادى در زمان صفویان متاخر یعنى جنید و حیدر، شروع شد و اکثر نواحى آناتولى را فرا گرفت، تا سرانجام در اواخر این قرن، آناتولى را به صورت سرزمینى شیعى درآورد.
از طرفی قراقویونلو در عراق و آذربایجان نیز علاقه زیادى به تشیع نشان می‌دادند. اگر چه پیر بوداق پسر جهانشاه به عنوان یک شخصیت‏سازش‏‌ناپذیر شیعى توصیف شده است. (محسن الامین- اعیان الشیعه) اما قراقویونلوها در تلاششان براى وحدت کارهایشان با مرام تشیع به صورت پیشقدمان صفویان درآمدند.
با خروج شاه اسماعیل اول و پیشروى او در ماوراءالنهر و گسترش و رشد مذهب شیعه در سرزمین‌هاى شرقى قلمرو اسلامى، بایزید دوم- سلطان عثمانى- که خود را پیشواى همه مسلمانان جهان مى‏دانست از این پیشروی تاریخی سخت هراسان شد و در کشور خود «شیعه کشی» راه انداخت و با شمشیر خون چکان، مانع پیوستن مردم آسیای صغیر به صفویه شد.
اگر سلطان سلیم عثمانی در مقابل رشد و گسترش تشیع نمی‌ایستاد چه بسا وضعیتی که الآن در ایران اسلامی شیعه شاهد هستیم، در جهان اسلام نیز شاهد بودیم.
زمانی که سلطان سلیم برای جنگ و براندازی حکومت نوبنیاد صفوی، می‌خواست حرکت کند مشاورانش به او می‌گویند اکثر مردمان آسیای صغیر مرید صفویه است. اگر تو حرکت کنی، آنها از پشت به تو حمله خواهند کرد. می‌گوید از شیعیان هوادار صفویه لیست تهیه کنید.
آنها لیستی (از ۷ سال تا ۷۰ ساله) تهیه کردند و چهل هزار نفر را گردن زدند از زن و مرد و کودک و جوان! بقیه را هم داغی به پیشانی زدند و به مرزهای اروپایی عثمانی فرستادند. (نقش اردبیل در تکوین هویت ایران اسلامی شیعه- حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر علی ابوالحسنی – مقاله ارائه شده در همایش بزرگداشت آیت‌ا… حاج یونس اردبیلی)
در واقع سعى صوفیان اردبیل در نشر و تبلیغ دعوت شیعى در نواحى آناتولى، دربار عثمانى را از آغاز دچار دغدغه خاطر ساخته بود. از سوى دیگر، زمزمه وجود پاره‏اى مذاکرات محرمانه بین سلطان صفوى با دشمنان اروپایى دولت عثمانى، موجب مزید توهم از دولت نوبنیاد صفوى گشت.
تجار ونیزی که در زمان شاه اسماعیل در آسیای صغیر و ترکیه فعلی بودند می‌نویسند: چهار پنجم آسیای صغیر مریدان خاندان صفوی بوده‌اند. آسیای صغیر در آن روزگار، ثغر (مرز) بین اسلام و کفر بود که اروپای صلیبی را از جهان اسلام جدا می‌کرد و از اقطار جهان اسلام، عارفان صاحبدل و مجاهدان وارسته که بسیاری از آنها شیعه بودند یا تمایل به تشیّع داشتند به آن منطقه می‌آمدند و در پیکار با صلیبیون شرکت می‌جستند.
مرحوم آیت‌ا… العظمی سید محمد شیرازی نقل ‌کرده است: دور قبور سلاطین عثمانی قبل از صفویه اسامی مقدس ۱۲ امام نقش بسته بود. از توصیفاتی که نویسندگان اروپایی از مجاهدین حاضر در آن منطقه می‌کنند، برمی‌آید که ستون فقرات مجاهدین جنگنده با اروپایی‌های صلیبی را عرفای شیعی تشکیل می‌دادند.
البته «بایزید ثانی» (پدر سلطان سلیم عثمانی، اولین سلطان عثمانی معاصر بنیانگذار حکومت صفوی شاه اسماعیل) روابطش با شاه اسماعیل خوب بود و با یزید ثانی جانشین خود را احمد قرار می‌دهد و حتی سلیم را از پایتخت عثمانی طرد و تبعید می‌کند.
سلیم در یک منطقه دور افتاده از پایتخت عثمانی زندگی می‌کند ولی جناح تندرو درون حکومت عثمانی، که منافع، بلکه موجودیت خویش را با پیشرفت روزافزون صفویه به سختی در خطر می‌بیند، مشاهده می‌کند که اگر وضع به همین منوال پیش برود ناقوس مرگ امپراطوری عثمانی و هر حکومت دیگری در جهان اسلام به صدا درمی‌آید و صفویه جهان اسلام را به وسیله نفوذ معنوی سیاسی خود تسخیر می‌کند.
لذا با انواع کشتارهای داخلی سلیم را که، در آیین تسنن تعصب مى‏ورزید، بر سر کار می‌آورند او از همان ابتدا مبارزه با انتشار عقاید شیعه را لازمه داعیه خلافت اسلامى‏خود مى‏دانست و از بسط قدرت «شیخ اوغلى» و خانقاه اردبیل در مجاورت مرزهاى شرقى قلمرو خود ناخرسند و دل نگران بود. (نقش اردبیل در تکوین هویت ایران اسلامی شیعه- حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر علی ابوالحسنی – مقاله ارائه شده در همایش بزرگداشت آیت‌ا… حاج یونس اردبیلی)
شخصیت کلیدی اولین دولت شیعی
یکی از شخصیت‌های برجسته که نقشی کلیدی و استراتژیک در گسترش دولت شیعی در جهان دارد شیخ صفی‌الدین اردبیلی است.
شیخ صفی‌الدین (متوفی ۷۳۵ هـ ق) بنیانگذار طریقت صفوی، داماد و تربیت یافته شیخ زاهد گیلانی (وفات ۷۰۰ ق) از مشایخ و زهاد صوفیه بزرگ و معروف عصر ایلخانی بود که به علت موقعیت معنوی و مماشات با حکومت، مورد توجه مردم و سلاطین قرار گرفت.
اولین فرد این خاندان که مورخان از او سخن گفته‏اند فیروزشاه زرین کلاه نام دارد که در قرن پنجم هجرى در آذربایجان مى‏زیست. او که به پارسایى، دیندارى و جوانمردى شهره بود، به زودى مریدانى پیرامون خودگردآورد و فرزندان و نوادگان او نیز افراد بیشترى را به سوى خود جلب کردند.
شیخ امین‏الدین جبرئیل، پدر شیخ صفى‏الدین اردبیلى که در کلخوران نزدیکى اردبیل سکونت داشت پیروان زیادى داشت. لیکن وى بعد از حمله گرجیان به اردبیل، به شیراز روانه شد و بیست‏سال در آنجا گذراند. (تاریخ شاه اسماعیل، ورقه ۵ الف.) در شیراز او به حلقه ارادتمندان خواجه کمال‏الدین عرب شاه اردبیلى از مشاهیر صفویه درآمد، و دختر وى به نام دولتى را همسر خود نمود و به کلخوران بازگشت و در همان‌جا از زن ایرانى‏اش «دولتى‏» صفى‏الدین اسحاق به سال ۶۵۰ هـ. ق زاده شد. (ابن بزاز اردبیلى: صفوه الصفا، تصحیح غلامرضا طباطبائى مجد،۱۳۷۳، صص‏۷۹-۸۰٫)
در زمان شیخ صفى‏الدین اردبیلى، تاریخ صفویه وارد مرحله جدیدى شد. صفى‏الدین پس از کسب مقام والایى در طریقت صوفیه از اردبیل به شمال ایران مهاجرت کرد و مرید شیخ ابراهیم ملقب به شیخ زاهد گیلانى (متوفى ۷۰۰ هـ. ق)، از عالمان بزرگ شیعى آن عصر شد و در محضر وى باقى ماند و بالاخره دختر شیخ زاهد گیلانى به نام فاطمه خاتون را به زنى گرفت.
ادامه دارد

Leave a Reply

Your email address will not be published.